Een nat kussen aan het ochtendlicht: sommigen halen hun hand achteloos langs hun mondhoek, anderen staren even naar de donkere plek op de lakens. In alle stilte stelt zich iedere nacht dezelfde kleine raadsel, nauwelijks besproken aan de ontbijttafel. Toch is het een terugkerend fenomeen, zonder directe reden die zichzelf prijsgeeft, en voor wie wakker wordt met drogere wangen soms haast onzichtbaar. Wat zit er achter dit stille spoor op het kussen, en waarom laat de mond 's nachts soms meer los dan overdag?
Langzaam vult zich het reservoir
Op de zij rollen, een arm onder het hoofd geklemd, de kamer gevuld met regelmatige adem. Ondertussen werkt het lichaam autonoom door: speeksel vloeit zachtjes, zelfs nu de bewustzijnsdrempel diep onder het dekbed ligt. De mond, opengevallen door ontspanning, vormt zich tot een soort sluisklep. Spieren vergeten hun gebruikelijke spanning, de slikreflex vertraagt, en wat normaal zou verdwijnen richting keel, vindt nu zijn weg naar buiten. Zoals water dat zijn pad zoekt wanneer een reservoir niet helemaal afgesloten is.
De nacht kent zijn eigen regels
Er gebeurt weinig bijzonders, op het eerste gezicht. Speekselproductie neemt weliswaar af – van honderden milliliters overdag tot zo'n 100 ml per nacht – maar stopt niet. Overdag slikt men, zonder er erg in te hebben. Maar in diepe slaap, waar spieren zich overgeven aan complete ontspanning, is die slikbeweging zeldzamer. Vooral in periodes van vermoeidheid of tijdens middagdutjes wordt het effect merkbaarder. Een lichte straal is het vaak, geen overstroming, nauwelijks genoeg om het kussen merkbaar te laten verkleuren.
Gewoontes, houding en het onschuldige karakter
Wie met open mond slaapt – uit gewoonte of door een verstopt neusgat – merkt sneller dat zwaartekracht haar werk doet. Op de rug slapen helpt het terugvloeien, maar op de zij of buik vindt het speeksel juist moeiteloos zijn uitweg. Meestal is kwijlen tijdens de slaap een volstrekt normaal gevolg van dagelijkse gewoontes en natuurlijke spierontspanning. Het lichaam beschermt zichzelf: speeksel blijft noodzakelijk voor spraak, vertering en hygiëne van de mond, zelfs wanneer niemand kijkt.
Wanneer medisch advies nodig is
Toch zijn er situaties die niet helemaal zonder betekenis zijn. Blijft het niet bij een incidentele natte plek of neemt het kwijlen toe overdag? Treden er slikproblemen op, blijft de mond overdag nat of is spreken moeilijk? Dan kan er sprake zijn van een verstoorde slikcoördinatie, soms verbonden aan aandoeningen van zenuwen, spieren of ouderdom. Ook slaapapneu en andere problemen met de ademhaling kunnen ervoor zorgen dat de mond 's nachts vaker openstaat en de speekselproductie oploopt. Symptomen als aanhoudend snurken, slaperigheid overdag of ochtendvermoeidheid vragen om aandacht.
Samenvallen van kleine mechanismen
Een verkoudheid, geïrriteerde keel of eenvoudige neusverstopping is voor de meeste mensen voldoende om tijdelijk te kwijlen in de nacht. Het slikmechanisme raakt even uit balans, maar wanneer infecties voorbij zijn herneemt het lichaam zijn gewone ritme. Alleen aanhoudende klachten of verergerende symptomen vormen reden om verder te kijken.
Meer dan slechts een nat kussen
Kwijlen tijdens het slapen is een samenspel van spierspanning, gewoonte en houding, meestal onschuldig en nauw verweven met de natuurlijke nachtrust. Slechts zelden schuilt er meer achter dan men op het eerste gezicht vermoedt. Zo blijft de mond, als een sluisklep in de nacht, haar eigen evenwicht zoeken, terwijl het lichaam tot rust komt.
